Je kijkt naar de Leijgraaf en het oogt rustig, bijna vanzelfsprekend. Water dat z’n weg vindt, knotwilgen langs de kant, een pad waar je zo overheen loopt. Maar dit is niet zomaar een sloot die hier toevallig ligt. Dit land had ooit een probleem, en dat zie je vandaag niet meer, juist omdat het opgelost is. Dit gebied ligt op een overgang in de bodem. Hier loopt de Peelrandbreuk, bij ons ook wel de Udense breukrand genoemd. Dat is een niet overal zichtbare lijn, maar wel eentje die invloed heeft. Aan de ene kant wat droger, aan de andere kant blijft het water hangen. Het zakt hier slecht weg en kan van onderaf blijven komen. En dat maakte het vroeger gewoon lastig land. Overigens loopt de Leijgraaf niet exact over die breuklijn heen, maar ernaast, in het gebied waar je er het meeste last van had.
De grond was zwaar en nat. Na regen bleef het water staan, en ook zonder regen kon het hier drassig zijn. Voor boeren betekende dat: wachten, aanpassen, en soms gewoon pech hebben. Dus werd er ingegrepen. Niet ingewikkeld, maar praktisch. Waar het nat blijft, moet het water weg kunnen.
Waarschijnlijk is de Leijgraaf begin zeventiende eeuw gegraven. In bronnen wordt 1609 genoemd als het moment waarop werd besloten dit gebied beter te ontwateren. Geen groot project zoals we dat nu kennen, maar gewoon beginnen en doorwerken, net zolang tot het water een weg had.
De Leijgraaf begint grofweg in de omgeving van Boekel, stroomt via het gebied rond Uden en loopt vervolgens door richting Heeswijk-Dinther, waar hij uiteindelijk net voor Middelrode in de Aa uitkomt. In totaal gaat het om een watergang van ongeveer 20 tot 25 kilometer.
En zo kwam die rechte lijn in het landschap. Een watergang zonder franje, die doet wat nodig is.
En dan zie je zo’n moment in april 2020. De knotwilgen lopen weer uit, nog pril groen aan de takken. Het Udense Broek komt langzaam uit de winterslaap. Het land wordt wakker, stap voor stap.
En ondertussen doet de Leijgraaf wat hij altijd gedaan heeft. Hij voert af, houdt het droog genoeg, zonder op te vallen. Maar waar het ooit puur ingrijpen was, lijkt het nu bijna één met de natuur. Geen groot duurzaamheidsproject met labels en plannen, maar gewoon iets dat al eeuwen laat zien hoe je met het landschap samen kunt werken in plaats van ertegenin.
Geen groot verhaal, geen poeha. Maar wel precies zoals het hier hoort.